ШКОЛА-ЛИЦЕЙ №8 для одаренных детей города Павлодар
г. Павлодар, ул. Ленина, 12
8 (7182) 53-47-14
Расписание
Партнерам

Партнерам

Новости

?аза? тілін тере?детіп о?ыту (О?ыту ?аза? тілінде жалпы білім беретін мектепті? 8-сынып о?ушыларына арнал?ан)

 

 

 

 

?АЗА?СТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

БІЛІМ Ж?НЕ ?ЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Дарынды балалар?а арнал?ан облысты? №8 лицей мектебі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

?аза? тілін тере?детіп о?ыту

(О?ыту ?аза? тілінде жалпы білім беретін

мектепті? 8-сынып о?ушыларына арнал?ан)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Павлодар, 2015

 

 

??растыр?ан: Аскарова Шайзада Уалдан?ызы

 

Рецензеттер: Жуматаева Е., п.?.д., С.Торай?ыров атында?ы ПМУ.

                         Махадил З.Ш., PISA тренері (о?у сауаттылы?ы)

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

?осымша ??рал о?у орыс тілінде ж?ретін мектептерді? 8-сынып о?ушыларына арнал?ан.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Т?сінік хат

 

Мемлекеттік м?ртебеге ие бол?ан ?аза? тіліні? орыс тілді мектептерде басты п?н ретінде о?ытыла бастауы тере?дете о?ыту м?селесін к?терді. Тере?дете о?ыту дегеніміз не?-  деген с?ра??а жауап беру ?шін ?діскер-?алымдарды? пікірлеріне ж?гінейік.

С. ??рман?алиева: «Тілді тере?детіп о?ыту – б?рын ескерілмеген грамматикалы? белгілер мен ерекшеліктерді? сырын ашып, оны? ?леуметтік м?нін, ?о?амда?ы коммуникативтік ?ызметін бай?атып, тіл м?дениетін арттыру?а, шы?армашылы? ізденіс, іскерлік да?ды ?алыптастырып, тіл, с?з ?нері ?атысатын маманды?тарды игеруге баулиды. [1;3].

?аза? тілін теориялы? ?рі практикалы? жа?ынан тере?детіп о?ыту?а арнал?ан VІІІ–ХІ сыныптар ?шін жазыл?ан ба?дарлама т?пкі білімді (негізгі сыныптарда о?ытылатын білімді) міндетті т?рде ?амтып, оны жан-жа?ты толы?тырады. Тере?дете о?ыту дегеніміз - тілді? ішкі сырын ашып, оны? «жанды» ??былыс екенін, ?о?амда?ы м?нін, ?зінше бір ?ылым екенін таныту ар?ылы о?ушыларды? ?здігінен ізденіп, білім алуына жа?дайлар жасау.

Тілді тере?детіп о?ыту ойды жеткізу ?шін ?ана емес, с?зді зерттеу, экпрессивті-эмоционалды м?ні айры?ша с?здер мен жазушыны? с?з ?олдану ерекшелігін ??ыну, кейбір тілдік т?л?аларды? ма?ынасын ашып беру, тілді? к?ркемдегіш ??ралдарын таба білу, стильдік т?рлерін ажырату, текстегі с?з оралымдарыны? интонациялы? ?уезін са?тап, м?нерлеп о?и білу, тіл м?дениетін арттыру, іскерлік ізденісін дамыту сия?ты м?селелерді назарда ?стайды.

Сол сия?ты, б?рын ескерілмеген тіл, с?з ?нері ?атысатын маманды?тарды игеруге ?ажет болатын ма?л?мат беріліп, к?не т?ркі ескерткіштері, ономастика, топонимика, тілді? экологиялы?, психологиялы? м?селелері сия?ты танымды? та?ырыптар ?арастырылады»[1; 11] дей келе оны? ма?саты мен міндеттерін де ай?ындайды.

Тере?детіп о?ытуды? ма?саты – о?ушыларды? жеке бас ерекшелігіне ?арай ?абілетін аша отырып, диференциалды т?рде осы п?нді теориялы?, ?рі практикалы? жа?ынан тере?дету, с?йлеу, жазу м?дениетін жетілдіру, ?зіндік ой-пікірін дамыту. Тере?детіп о?ыту ты? м?селе бол?анды?тан, к?п ізденісті ?ажет етеді де, тере? білім жолында шы?армашылы?пен барынша ж?мыс істеуді талап етеді. [1; 12].

Осы орайда басын ашып алатын м?селе: б?л ?аза? мектептеріні? ?аза? тілін тере?детіп о?ыту ба?дарламасын т?зу барысында?ы ?ылыми-?дістемелік т?р?ыда к?терілген м?селе. Сонды?тан да орыс тілді мектептердегі ?аза? тілін тере?детіп о?ыту  мемлекеттік жалпы?а міндетті білім беруді? стандартына с?йкес ??рыл?ан о?ыту ?аза? тілді емес жалпы білім беретін мектепті? 5-9 сыныптарына арнал?ан ба?дарламасында  белгіленген талаптарды басшылы??а ала ?аза? тілін тере?детіп о?ыту?а ?атысты ма?сат, міндеттер белгіленеді.

Тере?детіп о?ыту: о?ушыны? ?деби тілін ?алыптастыру, я?ни ?деби норма?а сай с?йлемдерді т?сініп, ?олдана алатын дара т?л?аны? тілдік ?абілетін дамыту, бір-бірімен саба?тас, ж?йелі та?ырыптарды коммуникативтік т?р?ыдан ?сына отырып, о?ушылар?а с?йлеу м?дениетін игерту.

Орыс тілді мектептерде ?аза? тілін тере?детіп о?ытуда ескеретін басты м?селе –тере?дете білім беру а?паратты? сипаттан г?рі танымды? ж?йеге бейімделе ?сыныл?аны ж?н.

Сонымен, мемлекеттік тілді тере?детіп о?ытуды? басты ерекшеліктері - ?аза? тілін практикалы? жа?ынан ме?герту, с?йлеу,  жазу м?дениетін жетілдіру, о?ушыны? рухани д?ниесін байыту. ?йткені ?зге тілді мектептердегі ?аза? тілін о?ытуда?ы ма?сат – ?аза? тілін ?атысымды? т?р?ыдан ме?герту.[3; 4].

Еліміз ?шін ма?ызды болып табылатын «Мектеп о?ушыларыны? функционалды? сауаттылы?ын дамыту» бойынша стратегиялы? міндетті шешу жа?дайында т?л?аны? е? басты функциялы? сапалары белсенділік, шы?армашыл т?р?ыда ойлау?а ж?не шешім ?абылдай алу?а, к?сіби жолын та?дай алу?а ?абілеттілік, ?мір бойы білім алу?а дайын т?руы болып табылады.
      Функционалды? сауаттылы?ты дамытуды? жалпы ба?дары ?аза?стан Республикасында білім беруді дамытуды? 2011-2020 жылдар?а арнал?ан мемлекеттік ба?дарламасында аны? к?рсетілген.

Білім беру н?тижелеріне ?ол жеткізуге ы?пал ететін факторлар?а PISA к?шбасшы елдері о?ушыларды ?осымша біліммен ж?не мектептен тыс саба?тармен ?амтуды жат?ызады. [1].

Т?л?аны? бейімділігін, ?ажеттілігін ?ана?аттандыруды, ?ызы?ушылы?ын, ?абілетіні? дамуын ескере отырып, білім беру ресурстарына (функционалды? сауаттылы?ына) ?ол жеткізуді ?амтамасыз ету ?шін ?осымша білім беру ба?дарламасы ??растырылды. Т?л?аны? к?сіптік т?р?ыда ?зін-?зі аны?тауына ж?не о?ушыда шы?армашылы? ж?не инновациялы? ?ызметке деген ?ажеттілікті ?алыптастыру ма?сатына с?йкес функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру саба?ын жа?аша ?йымдастыру ?шін педагогика ?ылымдарыны? докторы, профессор Алтынай Жайтапованы? саба?ты 5 проекцияда ?йымдастыруы басшылы?а алынды. 1-проекция. Саба?та теориялы? білімді жаттатудан бас тартып, «таби?ат-?о?ам-адам» ба?ытында  рухани д?ниетанымды ?алыптастыру?а ?мтылу керек. 2-проекция. Білімді шынайы ?мірмен байланыстыра отырып, т?жірибелік т?р?ыда ме?геру ж?йесін басшылы??а алу керек. 3-проекция. Саба?та білімді «дайын к?йінде» ?сынбай, бала?а білімді ?з ?ажеттіліктеріні? шегінде ?зіне алу?а м?мкіндік беру керек. 4-проекция. Саба?та т?л?аны? ?мірлік ма?ызды ?асиеттерін ?алыптастыру керек. 5-проекция. ?азіргі саба?та білімді жина?тау?а емес, ?леуметтік даналы??а ?келу керек. [2; 107-108].

Т?л?а к?нделікті ?мірде ?иынды?тар?а тап болып, оларды шешу ?шін ?зіні? логикалы? ойлау ?абілеті ар?ылы м?селені ай?ындайды, болжам жасау оны? баламалы жолын таба білу; на?тылы? пен болжамды айыру сия?ты ?асиеттерін к?рсетеді. К?нделікті ?мірде адамдар ?андай да бір ма?сат?а ?ол жеткізу ?шін а?парат алады, онсыз шешім ?абылдап, проблеманы шеше алмайды. К?бінесе, олар а?паратты іздейді, сканерден ?ткізеді. Кейде м?лімет бір жерде болуы м?мкін, я?ни бір м?тін ішінде. К?птеген жа?дайда ма?л?мат бас?а бетте немесе бірнеше с?йлем ар?ылы, кесте ішінде, алфавиттік тізімні? ?р б?лігінде де берілуі м?мкін.

         Функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру тапсырмаларыны? басым б?лігі о?ушыдан с?ра?та берілген м?ліметті м?тін мазм?нында?ы а?паратпен салыстыруды талап етеді. С?ра? мазм?нында?ы кейбір с?здер м?тін ішіндегі жауаппен бірдей бол?анымен, кейбір с?з тіркестері ауыспалы ма?ынада (перефразалан?ан) болуы м?мкін. Осындай жа?дайда ол д?рыс жауап беру ?шін с?йлем мазм?нын ?згертуі ?ажет.

Б?гінгі ш?кіртке с?ра? мазм?нын т?сініп, т?йсіну жеткіліксіз. Ол к?рделі с?ра?тар?а толы? жауап беріп ?ана ?оймай,  ?орытынды  жасап, оны  д?лелдеу ж?не ба?алау т?різді  тапсырмалар  орындай алуы тиіс. Б?ндай ??зыреттілік м?тінмен ж?мыс  істегенде дамиды.

Білім беруді? н?тижесі болып ??зыреттілікті? ?алыптасуы саналады, сонды?тан т?сіну, ?олдану мен пайымдау, д?лелдеу, ба?алау сипатында?ы тапсырмаларды? айырмашылы?ын ажырата алу ?ажет. Пайымдау?а ??рыл?ан тапсырмалар идеялар ?сыну, конструкциялау, аргументтер келтіру, негіздемелі т?жырымдар айту т.б. ой операцияларыны?   белсенділігін  талап  етеді. Сонды?тан т?л?аны? логикалы? ойлау ?абілеті мен ба?алау біліктілігі ?алыптас?ан болу керек. Б?л м??алімнен шеберлікті талап етеді. Саба? кезе?іне сай бейнероликтерді к?рсетіп, о?ушылар?а ?здеріні? ойларын орта?а салдырту да тиімді. Сонымен о?ушыларды полемика?а т?сіру жолдарыны? бірі – ?ткір де ?зекті с?ра?тар.

С?ра?тар классификациясы:

Аны?тауыш с?ра?тар  ?з бойында келтірілген пікірді? шынайлылы?ын немесе жал?анды?ын ажырату?а ба?ытталады. [2; 136].

 

Толы?тырушы с?ра?тар та?ырыптар?а ?атысты жа?а білімді, т?жырымдарды аны?таумен тікелей байланысты. М?ндай с?ра?тарды? грамматикалы? белгілері кім, не, ?ашан, ?алай, ?айдан, неге, ж?не т.б. с?рау есімдіктері болып табылады. [2; 136].

 

?ткір с?ра?тар - на?ты бір проблемаларды тал?ыла?анда ?зекті  с?ра?тар да ?ойылады, я?ни олар ?мірлік ма?ызды, ?зекті, принципті мазм?нда ??рылады.[2; 137].

Жалпы, с?ра?-жауап ала?ы тиімдірек, ?йткені о?ушы к?бінесе ?зіні? жаттап ал?ан немесе ?ыс?а жауаптарын айтумен шектеледі. ?з к?з?арасын білдіруге, оны б?гінгі к?нмен байланыстыра алу?а ?йрету ар?ылы т?л?аны? ?мірлік ма?ызды ?асиеттерін ?алыптастыру?а болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8-сынып

(Барлы?ы – 34 са?ат, аптасына 1 са?ат)

 

Т?сінік хат

         Ба?дарлама Ы. Алтынсарин атында?ы ?лтты? білім беру  академиясы дайында?ан О?ыту ?аза? тілді емес жалпы білім беретін мектепті? 8-сыныбына арнал?ан ба?дарлама мен ?аза? тілін тере?детіп о?ыту ба?дарламасын басшылы??а ала ??растырылды.

         8-сынып?а арнал?ан «?аза? тілі» п?нін тере?детіп о?ыту ар?ылы функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру ба?дарламасы – ?аза? тілді емес мектептерде ?аза? тілін коммуникативтік т?р?ыдан ме?геруді ?амтамасыз ететін; с?йлесім ?рекетіні? барлы? т?рлерін орта де?гейде іс ж?зіне асыратын; о?ушыны? т?сінікті с?йлеу да?дысы мен сауатты жазу да?дысын ?алыптастыратын білім мазм?нын, к?лемін, м?лшерін, о?у ж?ктемесін ?амтитын; білім, білік да?ды де?гейлеріне байланысты та?ырыпты? аяларды, дидактикалы? ?станымдарды; о?ушыларды? білімі мен білігіне ?ойылатын талаптарды аны?тайтын нормативтік ??жат.

         ?аза?стан Республикасыны? к?п?лтты сипаты мен ?аза? тілді емес жалпы білім беретін мектептерінде тілдерді о?ыту мен ?йретуді? ?зіндік ерекшелігі ескерілді ж?не ?аза? мектебіндегі ?аза? тілін тере?детіп о?ыту ба?дарламасы сарапталып, тере?дете о?ытуды? базалы? білім мазм?ны Европалы? ж?йеге с?йкестелген тілдік де?гейлер бойынша т?зілді. Сонымен бірге 8-сынып о?ушысыны? білім, білік, да?дыларына ?ойылатын талаптар негізгі ж?не орта де?гейлерді? талаптарын ескере отырып ай?ындалды.

         О?ыту ?аза? тілінде емес жалпы білім беретін мектепті? 8-сыныбына арнал?ан тере?детіп о?ыту ар?ылы функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру ба?дарламасында – ?аза? тіліні? ?леуметтік м?нін, ?о?амда?ы коммуникативтік ?ызметін бай?атып, тіл м?дениетін арттыру?а, ізденіс, іскерлік да?ды ?алыптастыру ?арастырылады. Сонымен тере?дете о?ыту ар?ылы функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру  – с?з ма?ынасын ашып, ?аза? тіліні? м?нін, ?о?амда?ы орнын таныту  ар?ылы о?ушыларды? ?здігінен ізденіп, білім алуына жа?дай ту?ызу, я?ни тілді ?р ?ырынан ?здік ?рекеті ар?ылы тану жолымен ме?гертіледі.

         ?аза? тілін тере?детіп о?ыту ар?ылы функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру  – ойды ?ыс?а т?рде жеткізу, тілді? к?ркемдегіш ??ралдарын таба білу, м?тіндегі с?з оралымдарыны? м?нін арттыру, оларды ?олдану ар?ылы тіл м?дениетін арттыру, іскерлік ізденісін дамыту сынды м?селелерді назарда ?стайды.

         Сол сия?ты тіл, с?з ?нерін игеруге бейімдейтін ж?не лингвистикалы? д?ниетанымыны? ке?еюіне жол ашатындай ма?л?мат беріліп, «Т?рбие», «М?дени м?ра», «Білім ж?не е?бек» сынды танымды? та?ырыптар ?арастырылады.

Тере?детіп о?ыту ар?ылы функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру ба?дарламасыны? негізгі ма?саты – о?ушыларды? ?зіндік ерекшелігіне ?арай ?абілетін аша отырып, диференциалды т?рде ?аза? тілін ?атысымды? т?р?ыдан ме?герту: с?йлеу, жазу м?дениетін дамыту, тілдік ?абілеті дамы?ан дара т?л?аны? ?алыптасуына жа?дай ту?ызу.

Тере?дете о?ытуды? мазм?нды? желісі ?ш ая?а б?лініп, ?рбір ая  ?леуметтік-т?рмысты? ая: «?дептілік. Сыйласты?», ?леуметтік-м?дени ая: «Павлодар ??іріні? балалар ?дебиеті», О?у-е?бек аясы: «Адам ма?сатына ?зін-?зі жетілдіру ар?ылы жетеді» та?ырыптары ?амтылып, 8-сыныпта бірізділікті са?тай ?сынылып отыр, ?аза? тіліні? функционалды?-грамматикалы? минимумдарын жо?арыда атал?ан лексикалы? та?ырыптарды ме?геруді? ??ралы ретінде практикалы? т?р?ыда ?олданылу к?зделеді.

        

Міндеттер:

о?ушыларды? с?йлесім ?рекетіні? т?рлерін ?леуметтік ортада ?олдана білу да?дысын дамыту;

-         с?здік ?орын молайтуда с?здіктерді пайдалана алу;

-         ?арым-?атынас ?дебіні? нормаларын ме?герту, ?аза? тілін орынды ?олдана білуге да?дыландыру;

-         о?ушыны ?аза? хал?ыны? м?дениетімен, Ертіс ??іріні? балалар ?дебиетімен, ?лтты? т?рбиемен таныстырып, м?дени ортада пайдалану?а баулу;

-         о?ушыларды? шы?армашылы? ?абілетін дамытып, іскерлік да?дыларын жетілдіру;

-         о?ушыларды? мемлекеттік тілге, ?аза? еліне деген ??рмет сезімін т?рбиелеу.

Жо?арыда атал?ан ма?саттар мен міндеттерді ж?зеге асыруда мынадай дидактикалы? ?станымдар басшылы??а алынады: ?здіксіздік, о?ытуды? ?рекетшілдік, п?наралы? интеграция, т?сініктілік, о?ушыларды? т?л?алы? жетістіктерін ескеру, шы?армашылы?, сондай-а? дедукциялы? ба?ытта ??ру, жалпы?а т?сінікті ету ма?сатында м?тіндерді ы?шамдау, ?згерту, т?рлендіру, екшеп с?рыптау.

. ?здіксіздік ?станымы о?ытуды? барлы? сатыларыны? арасында?ы жал?асты?ты ?діснама, мазм?н, ?дістеме ж?не технология де?гейінде о?ытуды ?амтамасыз етеді.

. О?ытуды? ?рекетшілдік негіздегі ?станымы о?ушыларды о?у-танымды? ?рекетке белсенді ?атыстыру ар?ылы жа?а білімдерді ашуын, ?зін ?зі ба?алау мен ?з ?рекетін ?зі ба?ылауыны? ?алыптасуын ?амтамасыз етеді.

. П?наралы? интеграция ?станымы м?тіннен а?паратты тауып алу т?сілі, м?тінді ма?ыналы? б?ліктерге б?лу, негізгі ж?не на?тылаушы а?паратты б?ліп алу ж?не т.б. (?дебиетпен байланыс); ?зектілік т?сілі, салыстыру, ж?йелілік, ?арсы ?ою, себеп-салдарлы? байланысты аны?тау ж?не т.б. (ана тілімен байланыс) ж?мыстар ар?ылы ж?зеге асырылады.

. Т?сініктілік ?станымы ?аза? тілін о?ыту барысында 8-сынып о?ушыларыны? психофизиологиялы? ерекшеліктерін ескере отырып психологиялы? ?йлесімділік жа?дай тудыру?а м?мкіндік жасайды. О?ушыларды? ?арым-?атынас жасауына ж?не оларды? ?з жетістігін сезінуіне м?мкіндік беретін тілектестік ниетті ?стану о?у процесіні? тиімділігіні? ма?ызды шарты болып табылады.

. О?ушыларды? т?л?алы? жетістіктерін ескеру ?станымы т?рлі де?гейдегі к?рделі тапсырмаларды шешуге, ?здік ж?мыстарды орындау?а, о?ыту мотивіні? т?л?алы?-м?нділігін ?алыптастыру?а,  о?ытуды? ?тымды технологиясы мен о?у материалдарын та?дау?а ж?не бейімдеуге, білім де?гейлері ?р т?рлі о?ушыларды? жоспарлан?ан н?тижелерге жетуіне м?мкіндік береді.

. Шы?армашылы? ?станымы о?ушыларды? т?рлі шынайы жа?даяттарда жа?а типтегі міндеттерді ?здігінен шешу ?абілетін, ??зыретілікке ба?ыттал?ан тапсырмаларды орындау білігін ?алыптастыру?а м?мкіндік тудырады.

 

8-сынып

/барлы?ы 34 са?ат, аптасына 1 са?ат/

 

         І. ?леуметтік-т?рмысты? ая –9 са?ат

1.     ?дептілік. Сыйласты?. («Отбасы сыйласты?ы»).

Тілдік б?лім. Сын есімдер..

Лексика: та?ырып к?леміндегі лексикалы? бірліктер.

 

?атысымды?-с?йлесімдік б?лім:

     Ты?далым бойынша

- 1-2 минутты? ??гімелерді ты?дап, на?ты айтыл?ан ойды, ?деби норма?а сай с?йлемдерді т?сініп, ?олдана алады.

     О?ылым бойынша:

- та?ырып?а байланысты ??гімелерді, м?тіндерді  м?нерлеп о?иды ж?не т?сінеді. Сезімге ?сер ететін с?здер мен с?йлемдерді? ма?ынасын ??ады; м?тіндерден тура, ауыспалы ма?ынада?ы с?здерді, ма?ал-м?телдерді табады, оларды ?зіні? с?йлеу тілінде орынды ?олданады.

     Айтылым бойынша::

- адамдар арасында?ы сыйласты?, сый-сияпат туралы ?зіне таныс жа?дайлар бойынша конструкцияларды пайдаланып ?з ойын синоним, ма?ал-м?телдерді ?олдана отырып жеткізе алады, ?з к?з?арасы мен ?сыныстары туралы пікір білдіре алады.

      Жазылым бойынша:

- ?зара байланысты ?зіне ?ажетті ма?л?маттарды ?амтитын м?тіндерді жазады, берілген м?тінді т?ріне ?арай ажыратады, негізгі ойды тілдік ?атынаста бас?а?а жеткізеді; ?сыныл?ан та?ырып к?леміндегі м?селелер бойынша ?з ойын ?ыс?аша жазбаша білдіре алады; м?тіндегі тілдік к?ркем-бейнелегіш ??ралдарды табады, салыстырады, ?зіні? жаз?ан м?тінінде ?олданады.

       Тілдесім бойынша:

- ?р т?рлі жа?даяттар?а байланысты с?йлесе алады; к?нделікті ?арым-?атынаста диалог, монологты берілген та?ырып аясында ?зі ??растырады, дайынды?сыз с??баттар?а (сыйласты?, сый-сияпат, д?ст?р бойынша) ?атысады; с?йлеcім ?рекетінде с?йлеу м?дениетіні? нормаларын біледі ж?не ?олданады; тілдік жа?даяттар?а т?н этикеттік  орамдарды орынды пайдаланады; таныс жа?дайлар?а байланысты на?ты берілген конструкцияларды пайдаланып с?йлесе алады; ?з ойын ?деби тілде жеткізе алады; ?з к?з?арасын д?лелдеп, ?сыныс  білдіреді.

М?дениетаралы? ?арым-?атынас б?лімі.

Адамгершілік, адами ?асиет туралы ма?ал-м?телдер, ?ле?дер мен мысалдар. Сыйласты? м?селелері; та?ырып?а байланысты ??гімелесу.

 

Тілдік б?лім: Сын есімдер. Фразеологизмдер.

Т?ра?ты тіркестер. Т?ра?ты тіркестерді? ?зіндік ерекшеліктері: екі не одан да к?п с?здерден ??ралатынды?ы, бір ?ана ма?ына білдіруі, ??рамында?ы с?здерді? орын т?ртібіні? т?ра?ты болуы, даяр ?алпында ж?мсалып, с?йлемні? бір ?ана м?шесі ?ызметін ат?аратынды?ы. Фразеологизмдерді? ойды ?серлі берудегі м?ні. Фразеологизмдерді? синониммен, антониммен байланыстылы?ы. Фразеологиялы? с?здік. Фразеологизмдерді? емлесі.

Т?ра?ты тіркестер (фразеологизмдер) – екі немесе бірнеше с?зді? тіркесуі ар?ылы бір ?ана ма?ына білдіретін с?з тіркестері.

 

Т?ра?ты тіркестер

Т?ра?ты тіркесті? ма?ынасы, синонимі

1. Иман ж?зді

 мейірімді

2. Тас бауыр

мейірімсіз

3. Ж?регіні? т?гі бар

батыр

4. Ж?регі жарылу

?уану

5. Есік пен т?рдей

?лкен

6. Бетінен оты шы?у

?ялу

7. Ит ар?асы ?ияда

алыс

 

 

 

Кейбір т?ра?ты тіркестерді? бір-бірімен ?зара синоним болып келетіндері  де бар: к?зді ашып ж?м?анша, ?ас пен к?зді? арасында, ауызды жиып ал?анша, ?ас ?а??анша.

Т?ра?ты тіркестер м?н-ма?ынасы жа?ынан бір-біріне ?арама-?арсы (антоним) болып та келеді. Мысалы: бетінен оты шы?ты – беті б?лк етпеді; айы о?ынан туды – жолы болмады ж?не т. б.

 

К?п ма?ыналы с?здер

         С?зді? екі я одан да к?п ма?ына?а ие болуын с?зді? к?п ма?ыналылы?ы дейміз.

         К?п ма?ыналы с?здер бір негізден таралады да,  бір  с?з табына жатады.

         К?з – адамны? немесе жан-жануарды? к?ру м?шесін білдіретін оны? бастап?ы тура ма?ынасы.  К?нні? к?зі, б?ла?ты? к?зі дегендегі к?зоны? ауыспалы ма?ынасы.

                                  

К?п ма?ыналы с?здер

Бастап?ы ма?ына

Ауыспалы

ма?ына

Ауыспалы

ма?ына

Ауыспалы

ма?ына

Ауыспалы

ма?ына

К?з (зат есім)

Адамны? дене м?шесі

Инені? к?зі

Терезені? к?зі

К?нні? к?зі

Б?ла?ты? к?зі

 

         Ата (зат есім) -  1) ?лкен ?ке, ?кені? ?кесі; 2) ата жолы –ескіден ?ал?ан ж?н-жоба, ?дет-??рып; 3) ата ж?рт – ежелгі мекен; 4) ата к?сіп – атадан келе жат?ан шаруашылы?.

        

           

ІІ. ?леуметтік-м?дени ая -7 са?ат

 

                  1. Павлодар ??іріні? ?дебиеті. («?аза?стан балалар жазушылары»).

             

                   Тілдік б?лім: Жал?ы есімдер. Ма?ал-м?телдер.

             

 ?атысымды?-с?йлесімдік б?лім:

 

     Ты?далым бойынша

- ?зіндіні ты?дап, на?ты айтыл?ан ойды, ?деби норма?а сай с?йлемлерді т?сініп, ?олдана алады.

 

     О?ылым бойынша:

- та?ырып?а байланысты ??гімелерді, шы?армаларды м?нерлеп о?иды ж?не т?сінеді. Сезімге ?сер ететін с?здер мен с?йлемдерді? ма?ынасын ??ады; м?тіндерден тура, ауыспалы ма?ынада?ы с?здерді, ма?ал-м?телдерді табады, оларды ?зіні? с?йлеу тілінде орынды ?олданады.

 

     Айтылым бойынша::

- монологты? с?йлеу: жазушыны? ?мірбаяны мен туындылары туралы баяндау, уа?и?а бойынша к?з?арасы мен пікір білдіре алады.

 

      Жазылым бойынша:

- ?зара байланысты ?зіне ?ажетті ма?л?маттарды ?амтитын м?тіндер ??растырады, берілген ?зіндіні т?ріне ?арай ажыратады, негізгі ойды тілдік ?атынаста бас?а?а жеткізеді; ?сыныл?ан та?ырып к?леміндегі м?селелер бойынша ойын ?ыс?аша жазбаша білдіре алады; м?тіндегі тілдік к?ркем-бейнелегіш ??ралдарды табады, салыстырады, ?зіні? жаз?ан м?тінінде ?олданады. Реферат жазып, конспектілейді

 

       Тілдесім бойынша:

- т?рлі жа?даяттар?а байланысты с?йлесе алады; к?нделікті ?арым-?атынаста диалог, монологты берілген та?ырып аясында ?зі ??растырады, дайынды?сыз с??баттар?а ?атысады; с?йлесім ?рекетінде с?йлеу м?дениетіні? нормаларын біледі ж?не ?олданады; тілдік жа?даяттар?а т?н этикеттік  орамдарды орынды пайдаланады; таныс жа?дайлар?а байланысты на?ты берілген конструкцияларды пайдаланып с?йлесе алады; ойын ?деби тілде жеткізе алады; к?з?арасын д?лелдеп, ?сыныс  білдіреді.

 

М?дениетаралы? ?арым-?атынас б?лімі.

Ертіс ??іріні? балалар ?дебиеті та?ырыбында ??гімелесу. К?пшілік алдында с?йлеу, пікірлесу.

 

 

Тілдік б?лім: Жал?ы есімдер. Ма?ал-м?телдер.

 

Т?ра?ты тіркестер сия?ты ма?ал-м?телдер де ?бден ?алыптас?ан, орны??ан с?здерді? тобы. Ма?ал то?сан ауыз с?зді? тобы?тай т?йінін білдіріп, белгілі бір т?жырым жасайды. Мысалы : Ке? болса?, кем болмайсы?.

Осылайша ма?алдар к?бінесе екі б?лімді болып келеді де, бірінші б?лімде шарт немесе жалпы пайымдау, екіншісінде ?орытынды пікір айтылады.

М?телдерде ой-пікір бейнелі ?рі т?спалдап айтыл?ан ишара т?рінде болады. Мысалы : Біреу то?ып секіреді, біреу тойып секіреді.

М?телді? ма?алдан айырмашылы?ы – ма?ынасы ашы? болмай, ишарамен, т?спалмен айтыл?анды?ы, с?йлемні? ая?талмай, толымсыз болып келуі.

Ма?алдар негізінен тура ма?ынасында ??ынылса, м?телдер астарлы ма?ынада т?сініледі.

 

ІІІ. О?у-е?бек аясы – 5 са?ат

1.     Адам ма?сатына ?зін-?зі жетілдіру ар?ылы жетеді.

Тілдік б?лім: Біріккен с?здерді? емлесі.

                       ?атысымды?-с?йлесімдік б?лім:

     Ты?далым: М?тінді ты?дап, айтыл?ан ойды т?сіну. Білім, е?бек туралы берілген с?йлемдерді т?сіну ж?не ?олдану.

     О?ылым: та?ырып?а байланысты ??гімелерді, м?тіндерді  м?нерлеп о?у ж?не т?сіну. Ой?а ?сер ететін с?здер мен с?йлемдерді? ма?ынасын ??у

     Айтылым: ?нер, ?ылым, е?бек туралы ?зіне таныс жа?дайлар бойынша конструкцияларды пайдаланып ?з ойын айту.

      Жазылым. ?зара байланысты ?ыс?а м?тіндерді жазу. ?з ойын ?ыс?аша білдіре алу.

       Тілдесім. Білімдену туралы к?з?арасын айтып, пікір білдіру. Диалог-м?лімет.

       М?дениетаралы? ?арым-?атынас б?лімі.

       Орта? ?азына туралы ма?ал-м?телдер, ?ле?дер мен мысалдар.

 

Тіл м?дениеті (13 са?ат)

 

Тіл м?дениеті екі ?лкен саланы – ауызша с?йлеу м?дениеті мен жазба тіл м?дениетін ?амтитынды?ын танытатын ж?мыстар ж?ргізу.

Ауызекі с?йлеу тіліні? ерекшеліктерін м??алімні? ж?не о?ушыларды? ?зара с?йлесуіне к??іл б?лгізіп талдату. Ауызша с?йлеу тілі ?деби тілде с?йлеу ж?не ауызекі с?йлеу тілі болып б?лінетіндігін мысал келтіру.

О?ушыларды? айналасында?ы адамдарды?, ?й-ішіні? ауызекі с?йлеуіндегі ?ателерді тап?ызып, ?деби тілде с?йлеуді? ?лгісін келтіру.

 

 

 

 

 

 

 

О?ушыларды? функционалды? о?у сауаттылы?ын арттыру?а арнал?ан т?жірибелік ж?мыс материалдары

 

І. ?леуметтік - т?рмысты? ая –9 са?ат

1. ?дептілік. Сыйласты?. («Отбасы сыйласты?ы»).

 

 

?дептілік белгісі

 

         ?зі?нен ?лкен кісімен ?йде, бас?а жерде кездескенде:

- С?леметсіз бе, - деп б?рын амандас. Егер ?з туыстары?ны? бірімен кездессе?, ?й-ішіні? аманды?ын с?ра. Б?тен, жай ?ана таныс адам болса, ?азбалап еш н?рсе с?рама. Амандас?ан адамы? жауап ?айыр?анша к?т,  еш н?рсе айтпа. ?зі?е с?ра? ?ойса, ?ялмай жауап ?айтар.

?зі?нен ?лкен адамны? алдына т?сіп кетпей, жол бер. ?йге кірерде есік ашып, ?зі?нен б?рын кіргіз. Есікті  сарт еткізіп ?атты жаппа.

?она? шешінген со?, сырт киімін іл, киім ілгішке бойы? жетпейтін болса:

- Ата, мына жерге ілі?із, - деп киім ілетін жерді к?рсет.

 

1.    ?дептілік деген не?

2.    Сіз ?немі сыпайы, инабатты, кішіпейіл бола аласыз ба?

3.    Б?гінгі к?ні ?депті болу керек пе? ?лде, ?андай болу керек? Неліктен сіз осындай т?жырым?а келді?із?

4.    Б?гінгі к?ні т?ртіпке ба?ыну ?зекті ме? Ж?мыссыз адам ?зін асырай ала ма?

5.    Ережені са?тамайтын адамны? к?ні ?андай болуы м?мкін? Осы м?селе т??ірегінде ойланып, ешкіммен тіл табыса алмайтын адам туралы ша?ын эссе жазы?ыздар.

 

?дептілік деген не? Ол – адамдарды? ж?ріс-т?рысы мен ?зара ?арым-?атынасыны? жалпы ережелері. Б??ан елгезектік, тіл ал?ышты?, сыпайылы?, к?ргендік, инабаттылы?, кішіпейілділік сия?ты с?йкімді ?ылы?тар жатады. Б?л ?асиет халы?ты? сипатынан туады, соны бейнелейді. (“Ол кім? Б?л не?”)

 

Адаптация (бейімделу). М?тінді дайынды?ы жо? о?ырмандар ?шін бейімдеу.

 

Герменевтика (грек. ?ermeneurikos – т?сіндіруші) экзегетика – к?не м?тіндерді т?сіндіру ?нері осылай атал?ан. Герменевтика м?тінні? к?мескі ма?ыналы? т?старын зерттейді.

 

Граффити (итал. graffiti – сызыл?ан) – ?йлерді? ?абыр?асында, металл б?йымдарда, ??мыраларда жазыл?ан си?ырлы, т?рмысты? жазулар. Ежелгі ?алалар мен ?ор?андарда к?п кездеседі. Граффитиді? палеография ?ылым ?шін ма?ызы зор.

 

 

 

Сіз не сыйлайсыз?

 

Сыйлы?ты тал?аммен та?дау міндетті. Біра? кімні? та?амымен? Тарту етушіні? бе, ?абыл алушыны? ба? Ал егер екі адамны? тал?амы екі т?рлі болса ше? ?ай тал?амды негізге ал?ан ж?н? М?ндай с?ттерде е? д?рысы – сыйлы?ты? сізге де, о?ан да ?науын к?здеу.

         Тарту- тарал?ыларды? арасында, ?сіресе, бізді рухани байытып, ой ?рісімізді ?сіретін, эстетикалы? т?рбие беруге ?сер ететін сыйлы?тарды? м?ні ерекше. М?ндай сыйлы?тарды? ішінде е? жарамдысы – кітап; оны кез келген адам?а кез келген ретте апару?а болады. Соны? ?зінде ?р адамны? ?з тал?амын ойластыру керек. М?селен, біреулер классикалы? шы?армаларды, біреу поэзияны, енді бірі ?нер туралы кітаптарды, келесі бірі тарих?а ?атысты шы?армаларды жа?сы к?реді.

Кітапты та?да?анда да ?абыл алушыны? осы ерекшеліктеріне к??іл аударылады. Кейде кітап?а с?з жазып берген д?рыс па деген сауалдар да туады. Б?л ?ркімні? ?зіне байланысты. Егер ол жазылса, бойында м?ні мен салма?ы бар бол?аны ж?н. Кейде м?ндай кездерде о?ан сол кітапты? ?зінен алын?ан цитаталар да ?йлесіп кетеді.

 

1.    Тал?ам дегенді ?алай т?сінесіз? ?р адамны? тал?амы ?р т?рлі деп жатады. Сіз осы пікірмен келісесіз бе? Жауабы?ызды д?лелде?із.

2.    Сіз сыйлы?ты ?з тал?амы?ыз бойынша та?дайсыз ба? Оны ?алай сыйлайсыз? Тосын сый жасауды ?натасыз ба?

3.    ?азіргі заманда адамдар бір-біріне кітап сыйламайды. Осы пікірмен келісесіз бе?.

Келісемін, себебі:__________________________________________________

Келіспеймін себебі:_________________________________________________

 

 

Перифраза – бір ойды к?птеген т?сіл ар?ылы жеткізетін стилистикалы? ?діс. Перифразада затты? сапасы, белгісі, ?ызметі бірінші орында т?рады. Перифразаны? негізгі ма?саты м?тінні? ?сері мен м?нерін арттыру. Перифраза, негізінен, к?ркем ?дебиетте, публицистикада, ауызекі с?йлеуде кездеседі. Функциональды т?р?ыда перифраза екіге б?лінеді: 1) ?айталанбалы бірліктер; жалпы?а т?сінікті оралымдар, фразеологиялы? ж?не ?анатты с?здер; 2) ситуациялы?, жеке авторлы? перифраза, оны? ма?ынасы на?ты контекст ар?ылы негізделеді. К?птеген перифраза троп негізінде ??ралады. Перифразаны? грамматикалы? ??рылымы ?рт?рлі болады.[3;185]

 

Д?йекс?з (цитата) – т?л с?зді? бір т?рі. Д?йекс?з бас?а біреуді? айт?ан пікірінен ?зінді алынып, ?згертілмей беріледі. Д?йекс?зді? алыну т?ртібі функционалды? стильді? т?рлеріне байланысты. ?ылыми стильде авторды? есімі, е?бегіні? аты,  шы??ан ?аласы мен баспасы ай?ын к?рсетіледі. Публицистикалы? стильде м?ндай деректерді? тізілуі шарт емес, сол пікірді айт?ан адамны? аты-ж?ні д?рыс аталса жеткілікті.

 

 

?рміз ?арт

 

     ?рміз ?арт ?обыз ойнап бол?аннан кейін, ?ас?а бас кісі к?зін с?л ж?ма, тол?ана отырып, жа?сы ?нер жайында, ?сіресе халы? арасында ?айнап ту?ан небір ?сем туындылар мен небір са?ла? ?нерпаздар жайында, оларды ??рметтеп, ?адір т?ту керектігі туралы жанында?ы адамдар?а ?зіні? к?п-к?п ойларын айтты. Бабына келтіре сырлап, сымбаттап с?йледі. «Б?йтіп тек шешенні? шешені ?ана с?йлер», - деп с?йсінді оны? айт?андарын ?йып ты?да?ан ?рміз ?арт. «Кім болды б?л?»

     Кетуге жинал?ан ?она?тар ра?мет айтып, тыс?а шы?ты. Машиналарына беттеген. ?рміз ?арт келгендерді? бірінен ?ас?а бас адамны? кім екенін с?рап алу?а о?талды да, біра? ы??айсыз к?рді. «К?рген адамы? ?ой, ?лі-а? есіме т?сірермін», -деп ойлады.

     Д?л осы кезде тамны? ішінен кішкене балапанны? «пыш?ылдап» ша??ылдап бермесі бар ма! Машина?а отыра берген ?лгі ?ас?а бас адам тез ?оз?алып ?айта т?сті де:

Мынау – б?ркіт балапанны? ?ні ?ой, - деді к?зі жайнап.

?рмізді ертіп там?а кірді. Б?рышта жат?ан балапандарды к?ргенде, балаша ?уанып:

-         Міне, м?ны?ыз ?те жа?сы н?рсе! П?лі, шіркін, сіз де ??с??мар екенсіз-ау, ?? Мен де ??с?а аса ??мармын. ??с бапта?анды ?натамын. Б?рекелді, б?л бір ?айырлы нышан!... Тау б?ркіті ме, ??м б?ркіті ме, ?айдан алды?ыз? – деп бастырмалата с?рады.

Енді бірде:

-         М?ны? ?айсысы ал?ыр болады? – деді. ?арт балапанны? кішісін ма?тады, ?з топшылауларын айта кеп:

-         На?ыз ?ыран – осы, - деді.

                                                                                                С. М?ратбеков

 

1. М?тіндегі т?л с?здерді (т?леу с?зге айналдырып) ?з с?зі?ізбен жазы?ыз. (Интерпретация жаса?ыз).

 

2.Т?л с?з бен т?леу с?зді? айырмашылы?ын салыстырып, т?сіндірі?із.

 

3.?рміз ?артты? ?она??а деген ерекше ы?ыласыны? себебі неде? К?дімгі ?аза?ы ?она?жайлылы? па, ?лде талантты сезу ??діреті ме? Пікірі?ізді жазы?ыз.

 

Т?леу с?з – т?л с?зді? ?згерген т?рі. Айтушы адам б?гдені? пікірін ?з с?зімен орайластыра, б?рын?ы ?алыбын б?зып жеткізеді. Т?леу с?з с?здерді? орналасу т?ртібінен, с?йлемні? мазм?нын ай?ыныра? ашып к?рсету ма?сатынан кірістірілген автор с?здері екені а??арылады.

 

 

_________________________________________________________

 

 

Ат мінгізіп, шапан жабу

 

??рметті ?она??а, а?ын?а, батыр?а, палуан?а ж?не сол сия?ты елге е?бек сі?ірген арда?ты азаматтар?а ат мінгізіп, шапан жабу ?аза? хал?ыны? ертеден келе жат?ан аса лайы?ты, жарасымды ата салты, я?ни б?л «батыр», «а?ын», «палуан» деген ??рметті ата?тардан кейінгі берілетін ??рметтеу, сый-сияпат, марапат, мада? белгісіні? ай?а?ы, е? жо?ар?ы ??рмет ретінде беріледі. Ат мінгізіп, шапан жабу салты ?азіргі к?нде де жарасымды жал?асын тауып келеді.

 

1.    Ат мінгізу салтын ?згертуге бола ма? Мотоцикл немесе велосипед сыйлау кімдерге лайы??

2.    Шапан жабу, шапан кигізу д?ст?рге айналып кетті. Шапан орнына орамал беруге бола ма? Болса, ?андай с?збен кімге ж?не  ?алай сыйлар еді?із?

3.    ?азіргі заманда байлар тон кигізіп, машина сыйлайды. Осы пікірмен келісесіз бе? Келіссе?із, ?з ойы?ызбен д?лел келтіре отырып б?лісі?із.

 

 

Дананы? с?зі

 

Бая?ыда бір дана а?са?алдан а?ыл с?рай келген жас жігіт:

-         Ата, ба? кімге ?онады? Бала ысты? па,  байлы? ысты? па? – дейді.

Сонда а?са?ал:

- ?ара?ым, байлы?  – ?ол?а ?ста?ан м?зы? емес пе, ба? – ол ?ш?ан ??сы? емес пе, бала – артта ?ал?ан ізі? емес пе ?! Б?рінен жолдас-жора?мен сіз-біз деп ?мір с?ргенге не жетсін! Осылар?а ж?регі? жылы болса, ?ай?ы? – к?л, ?уанышы? – от! – депті. (Ел аузынан).

 

1.    Сізді? ?имас досы?ыз бар ма?

2.    Досы?ыз туралы ша?ын м?тін ??растыры?ыз.

М?тін тілді? бас?а да бірліктері сия?ты та?ба ж?йесіні? б?лігі болып табылады.

М?тінге тілдік талдау жасал?анда оны? тілдік за?дылы?тар мен ??былыстар ау?ымынан шы?ып кеткені я болмаса оларды? са?талып отыр?аны басты назарда болады. Егер м?тін д?рыс ??рыл?ан болса, т?мендегідей шарттар орындалуы тиіс:

 

1.     «М?тін – ?атысымды? т?л?аларды? ішіндегі мазм?нды? т?тасты?ымен ерекшеленетін б?тін ж?йе».

2.     М?тін мазм?ныны? та?ырыбына сай ??рылуы, ?деби жа?ынан жетілдірілуі, фразалы? бірліктерден жо?ары т?р?ан тілдік бірліктерді? болуы, логикалы? байланыс типі мен прагматикалы? ?алыбыны? болуы. .[1; 139-140].

 

Сый  таба?

 

 

 

 

          "?ыры?ты? бірі – ?ыдыр, мы?ны? бірі – У?лі" деп ?уанатын хал?ымызды? ?она?жайлылы?ы – т?п-тамыры ?те тере?де, ежелден б?лжымас за? ретінде ?алыптас?ан д?ст?р. Сырттан келген жат к?зге де е? ал?аш к?зге шалынатын ?асиетімізді? бірі осы. ?она? ша?ырып оны ?аза?ылы? д?ст?рмен к?ту, оны? ішінде таба?  тартуды? м?ні зор.?ымызды? ?ызуы ?айтып, ??гіме байсалды арна?а к?шті. Жа?а ?ана сойыл?ан тай еті де піскен екен. Таба? тартыла бастады. Ораз-М?хамедке жеке таба?, бектерге екеу ара, ?ал?ан ?ауым?а ?шеу ара, т?ртеу ара бір таба?. М?ртебесі жо?арылар?а жа?а ?ана айналдырыл?ан ?ос ?азы мен бітеу жамбас. Бас?алар?а ?р т?рлі жіліктер мен омырт?а, б??ана, жал мен ?арта тартыл?ан. Ораз-М?хамедті? алдында?ы ?лкен таба?та бас?а сыйлы м?шелермен ?атар тайды? т?тас пісірілген ?ос телшесі бар. С?лтан ?уелі бір кесіп, ?зі ауыз тиді. К?шекке д?м татырды. Содан со? атап ша?ырып, ?з ?олымен билерге ет асат?ан.?ымыздан кейін к?пшілік алдарында?ы таба??а жапырлай ?ол соз?ан. Езіле піскен жас етті ж?лып, то?пан жілікті т?тасымен ?ста?ан ?алпы тісімен ж?л?ып, ?ркім ?зінше тіршілік ?амында.Бие сауым уа?ытта жа?а ?ана сойыл?ан тайды? еті т?гелімен желініп, ада болды.То?ымызды басамыз деп ??рт ?ос?ан бір-бір ая? майлы сорпаны та?ы ішіскен.     (М. Ма?ауин. «Аласапыран »кітабынан)

 

1- тапсырма.

Таба? тартуды? ?андай т?рлері бар

_________________________________________________________________

 

2- тапсырма.

Cыба?а?нан ??р ?алма дегенді ?алай т?сінуге болады?

_________________________________________________________________

 

3- тапсырма. «Сар?ыт» деген с?зді? ма?ынасын ашы?ыз. Сізді? ата-ана?ыз тойдан сар?ыт ?келе ме?

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

?она? келсе – ??т

 

Ата-бабаларымызды? ежелден келе жат?ан игі д?ст?рлеріні? бірі – ?она?жайлылы?. ?андай жа?дайда да  «??дайы ?она?пын» деп келген адамды кеудесінен итермей, жылы шыраймен ?арсы алып, «?олда?ы барымен» дегендей шамасы келгенше сый-??рметін к?рсетіп аттандыру ?ркімні? парызы. ?она? болу ?шін оны? танысы болуы шарт емес. ?рбір жолаушы кез келген ?аза? ?йінде ?она? асын «б?лінбеген еншім» деп талап етуге ерікті бол?ан.

Б?л с?зді? шы?у тегін халы? а?ызы  Алаша ханны? атымен байланыстырады. ?артай?ан ша?ында Алаша хан д?ние-м?лкін т?рт б?лікке б?ліп, ?ш б?лікті ?ш баласы – ?лы, Орта, Кіші ж?зге беріп, т?ртінші б?лікті ?она? сыба?асы болсын деп, ?шеуіні? орта? меншігіне ?алдырады.

?аза? «?ыры?ты? бірі ?ыдыр» дейді. Б?л ?она?ты ?ума, оны? шарапаты тиеді, бірінен болмаса екіншісінен ??т келеді деп есептегендіктен болса керек. «?она?ты ?уа берсе?, ??т ?ашады» деу де содан.

 

1.                                                                            Б?л м?тінде автор не айт?ысы келді?

2.                                                                            «?олда?ы барымен» дегенді ?алай т?сінесі??

3.                                                                            Сен ?йге келген ?она?ты ?алай к?тесі?? Ой жал?астыр.

 

 

?ыс?аша т?сіндірме с?здік

 

А?са?ал – жасы ?лкен ??рметті адам.

 

?дет-??рып – д?ст?рге айнал?ан, жалпы?а бірдей ?алыптас?ан т?ртіп, салт-сана.

         Ерулік – жа?адан к?шіп келгендерге т?р?ын адамдарды? сыйлап беретін сыба?асы, ?она?асы.

        

Енші – бала жеке ?й болып б?лек шы??анда, ата-анасы беретін мал-м?лік.

        

         Жомарт – барын аямайтын, ?олы ашы?, береген адам.

 

         Игі – жа?сы, ізгі, таза, адал.

        

         ??дайы ?она? – кез келген ?йге ?ону?а кездейсо? т?скен ?она?.

 

         ??т – береке, байлы?.

 

         ?ыдыр – халы? а?ызында а? са?алды ?арт бейнелі ел аралап ж?ретін «?улие», ?ызыр. ?ыдыр дарыды – ба? ?онды, ісі ілгері басты.

 

         Сыба?а – ?адірменді, сыйлы адам?а арнайы са?тал?ан со?ым еті, м?ше.

ІІ. ?леуметтік - м?дени ая -7 са?ат

 

                  1. Павлодар ??іріні? ?дебиеті. («?аза?стан балалар жазушылары»).

                   Тілдік б?лім: Жал?ы есімдер. Ма?ал-м?телдер.

 

Б??ар Жырау ?ал?аман?лы

 

    1693 жылы Баянауыл ауданы Далба тауыны? етегінде д?ниеге келген. ?йгілі жырау Абылай ханны? а?ылшысы бол?ан. Жо??ар бас?ыншылы?ы т?сында, елді? болаша?ы ?ыл ?стінде т?р?ан кезде ?мір с?ріп, сол заманда?ы к?рделі м?селелерді шешуге  ?з жырларымен ы?пал еткен.  Осындай ауыр с?ттерде Абылай хан?а д?рыс ке?ес беріп, ел-ж?ртты бас?ыншы жау?а ?арсы к?ресте біріктіруге, бір туды? астында топтастыру?а к?ш салды. ?зіні? саяси-?леуметтік м?нді жыр-тол?ауларымен сол жалынды к?ресті? жыршысына айналды. Осы ма?сатта ол Абылай ханды бірден-бір басшы санап, халы? бірлігін са?тап ?алатын к?сем ретінде ?лкен сенім артты. Жырау сол азатты? жолында ерлікті? небір ?ажайып ?лгілерін к?рсеткен хан мен оны? батырларын жыр?а ?осып оларды? ?шпес ?деби бейнелерін жасады. Жырауды? «Абылай ханны? ?асында», «?аза?ты? ханы Абылай», «Хан?а жауап айтпасам», «Басы?а біткен к?ні?із» та?ы бас?а тол?ауларында ханны? сол кездегі ?стан?ан саясаты мен к?регендігі, ал?ырлы?ы мен білгірлігі сипатталады.

 

 

Философ ?алым

 

    М?ш??р Ж?сіп К?пей?лы – а?ын, жазушы, философ, ауыз ?дебиеті м?раларын жинаушы. 1870 жылдары  Б?хара медресесінде о?ы?ан.  Кезінде болаша?ынан мол ?міт к?тіп, дарындылы?ын тани білген М?са Шорманов ?зі о?ан «М?ш??р» /арабша - ?йгілі, да??ты/ деген атауды ?оса?тап берген болатын. 1887-90 жылдары Орта Азияны?, Самар?анд, Ташкент, Б?хара, Т?ркістан ?алаларын аралап, халы?ты? рухани м?расы, т?рмыс-тіршілігімен танысады. ?аза?ты? ауыз ?дебиеті м?раларын жинап, ж?йелеп, бастыру ісімен ш??ылданады. «Тірлікте к?п жаса?анды?тан к?рген бір тамашамыз»/1907/, «Хал ахуал» /1907/ атты ?ле? кітаптары шы?ты. Онда автор халы??а те?дік беру, б??араны? сауатын ашу, с?з бостанды?ы, е?бек ету, береке-бірлік сия?ты ?леуметтік м?селелерді к?терді. Ауыз ?дебиеті ?лгісінде «Б?лб?л мен ?аршы?а», «А??ау адам», «Жарты нан хикаясы» атты ?ле?дермен бірге бір?атар дастандар да шы?арды. Араб, парсы тілдерін жа?сы білген а?ын Шы?ыс дастандарына еліктеп «Г?лша-Шеризат», «?ибрат-нама», «Баян-нама» та?ы бас?а да шы?армалар жазды. ?аза?ты? к?птеген дастандарын, тарихи жырларын, айтыстарын, шежірелерін жинап, оларды хат?а т?сірді.

   ??лама ?алым Баянауыл ауданында?ы Ескелді елді мекенінде жерленген. Павлодар ?аласында?ы бас мешітке М?ш??р Ж?сіп К?пей?лы есімі берілді.

 

1.    А?ынны? «?нерпаз» ?ле?і ?андай сарында, ?андай ?лгіде жазыл?ан?

2.    ?лгі-?неге, ?ылым-білім туралы ойын ?андай т?сілмен жеткізе білген?

3.    «... Білгенні? ж?рген жері – б?рі жары?» та?ырыбына эссе жазы?дар.

 

 «Хорлан» ?ні ?алай шы??ан ?

 

Маралды болысында С?лтан деген белгілі адамны? ??сни, Хорлан деген екі ?ызы болады. Естай сол ауыл?а ?ыдырып барады. Жастар жиналып, думан болады. Думан?а С?лтанны? ?ыздары да келеді.

?зі сері, ?зі ?нші, ?зі а?ын Естай бірден Хорлан?а ?найды. Естай да ?ызды ?натады. Естай ?ызды алып ?ашпа? болады.

С?лтан ауылымен к?ршілес ауылда ?н салып, ?ыдырып ж?рген болып, Хорлан?а хабар жібереді. Хорлан келе алмайды.

Ол екі ортада Хорланны? ?кесі б?л хабарды естиді. С?лтан Хорланды айттыр?ан жеріне ?затып жібереді.

Хорлан – Естайды? ішінде ?ал?ан арманы, ?міріні? драмасы. Міне осы о?и?а?а арнап Естай «Хорлан» ?нін шы?арады.

 

думан – вечеринка

?ыдырып барады – заехал

алып ?ашу – умыкнуть

?ыдырып ж?рген болып – как будто приехал в гости

тездетіп ?затып жібереді –быстро отправил невесту

хабар жібереді – дает о себе знать (посылает весточку)

ол екі ортада – между тем

айттыр?ан жеріне –туда, куда была засватана

 

 

«А? сиса» ?ні

 

Жаяу М?саны? «А? сиса» ?ні халы? арасына лезде тарайды.

Оны ?лкен де, кіші де айтып кетеді.

Нота жо?, радио жо?, газет жо? кезде «А? сиса» ауыздан ауыз?а ?а?ып алу ар?ылы халы?ты? е? жа?сы к?рген шы?армасыны? бірі болып кетеді.

Жо?тан-барды сылтау ?ылып, Шорманны? М?стафасы бір к?ні М?саны? жал?ыз атын тартып алады.

Б?л ?н, бір жа?ынан М?стафаны? арам ?ылы?ын ?шкерелеп, зорлы?шыл атын елге паш етсе, екінші жа?ынан, Жаяу М?саны? атын да ке? жаяды.

 

А? сиса, ?ызыл сиса, сиса, сиса,

?алмайды кімдер жаяу зорлы? ?ылса,

Шорманны? М?стафасы атымды алып,

Атандым сол себептен Жаяу М?са.

 

 

?шкереле – ж?рт?а ?йгілеп, ??пиясын ашу, м?лімдеу.

 

?ылы? 1. Кісіні? жеке басына т?н мінез-??лы?. 2. Ауыспалы ма?ынада: біреу тарапынан істелген ?намсыз іс-?рекет.

С?бит Д?нентаев

 

(1894-1933)

 

А?ын Павлодар уезі, А?су болысына ?арасты 4-ауылда (??рк?л ауылы) д?ниеге келген.

Ауылда?ы молдадан сауатын аш?ан со?  С?бит Д?нентай?лы 13-14 жасында Маралдыда Ж?леледдинні? медресесінде Н?р?али молдадан о?иды. Кейін Павлодар ?аласыны? жанында Ертісбаев ?асым ?ажыны? медресесіне о?у?а т?сіп, 1914-15 жылдары бітіреді. ?ле? жазуды осы медреседе баста?аны бай?алады. Ал?аш?ы ?ле?і  1913 жылы «Ай?ап» журналыны? 22 –санында жары? к?реді.

Со?ына мол ?деби м?ра ?алдыр?ан аяулы жерлесіміз С?бит Д?нентаев шы?армалары елімізге ке?інен танымал.

 

Екі теке

 

         Екі теке келіп т?сті к?пірге,

Біреуі ?рі, біреуі бері ?туге.

К?пірді? д?л ортасына килігіп,

Біріне-бірі ба?ырды кейін кетуге.

Шай?асты олар, біріні? тілін бірі алмай,

С?зіспекке кірісті, ?арап т?ра алмай,

Тар к?пірді? секірісті ?стінен,

Бірінен-бірі ?ояр ма, сір?, кек алмай.

Екеуі де су?а ??лап тыныш тапты,

А?ын бойлап т?мен ?арай бірге а?ты.

Ерегесті? н?тижесі осы да.

Талас?андар б?дан арты? не тапты?

 

                                                                     ( С. Д?нентаев.)

 

1.     ?ле?дегі негізгі ойды аны?та?ыз.

2.     ?арамен жазыл?ан с?здерді? ма?ынасын ашы?ыз.

3.     ?ле? мазм?нына сай келетін ма?ал-м?тел жазы?ыз.

 

Жанжал – шиеленіскен дау, шата?. Жанжалды жаным с?ймейді, - деді Н?р?асым.

 

Талант – таби?и дарын, ерекше ?абілет.

         Адам?а мен ?з басым бас иемін,

         Са?алы емес, таланты, ?нері ?шін.

                                                                   (?. Мырза ?ли)

 

      

А?ын, ?нші-сазгер

 

      Суырыпсалма а?ын, ?нші-сазгер Иса Байза?ов аса к?рделі кезе?де ?мір с?рді. Зар заманны? сал?ыны, отаршылды? езгі, елді? жа?а заман?а серпілісі, ке?естік т?рлі нау?андар, фашизмге ?арсы со?ыс, бейбіт к?нді ?лы?тау – осыны? б?рі Иса а?ынны? шы?армашылы?ында к?рініс тапты.

  Иса Байза?ов ?нері 14-15 жасынан-а? к?ріне бастады. Иса 1920 жылы ?ызыла?аш ауылында «Болыс» атты пьесасын ?ойып, ?зі ?ртіс болып ойнады. И.Байза?ов Семейде «Ес-айма?» м?дениет ?йірмесіне ?атыса ж?ріп, ?нші  ?міре ?ашаубай?лымен танысады. Театр ?йірмелеріне ?атыса ж?ріп «??ралай с?лу» поэмасын жазады. ?ткен ?асырды? 20-шы жылдарынан бастап Иса Байза?ов профессионалды театрды ??ру?а атсалысты. Театр сыншыларыны? бірі Сма??л Садуа?ас?лы Иса туралы былай дейді: «Иса бая?ыны? суырыпсалма а?ындары сия?ты. ?ле?ді бірден ойдан шы?арады. Иса – шын а?ын. Біра? Исаны? ед?уір ?ртістігі де бар. Иса ?ле? айт?анда ??р ?й?астыру?а тырыспайды, айту т?ртібіні? ?зін бір т?рлі ?ле?ні? мазм?нына ?арай ?згертіп отырады. Біресе а?ырын, біресе ашуланып кетуіні? б?рі Исаны? ?ртістігіне жатады». Иса Байза?ов ?мірде а?ынды? пен ?ртістік ?нерді шебер ?штастырды.

 

 

Жаз?ы кеш

 

Кеші еді жазды? с?лу н?р т?гілген,

Жібектей жерге жасыл г?л себілген.

К?к шатыр, ?ыз?ылт те?біл та?таланып,

Жерге кеп алыс аспан т??керілген.

 

Шым?а?ан к?кжиекті ?ызыл арай,

К?терген к?н шапа?ын ?ызыл тудай.

Тарауы сан жамырап к?кке сам?ап,

Серпілген к?к те?ізі ?рмен ?арай.

 

                                                                                        (И. Байза?ов)

 

1 – тапсырма. А?ынны? кешкі шапа?ты? тууын суреттеген жолдарын тауып, м?нерлеп о?ы?ыздар.

 

2 –тапсырма. Таби?ат шеберлігі суреттелген ?ле?ді жат?а о?ып немесе ?н орындап бері?іздер.  Берілген шума?та?ы «н?р»,  «аспан», «арай», «сан», «к?к» с?здеріні? орнына бас?а с?здерді ?ойып, шума?ты т?рлендіріп к?рі?іздер. Шума? ма?ынасы ?згерді ме? ?з ойлары?ызды д?йекте?іздер.

 

3 -  тапсырма. Жаз?ы кеш туралы ??гімеле?із.

 

 

 

Не жомарт ? Кім жомарт ?

 

- Не жомарт ?

- Жер жомарт

Адамзатты асыра?ан !

- Не жомарт ?

- К?н жомарт

Жерге н?ры шашыра?ан !

- Кім жомарт ?

- ?стаз жомарт

Бар бала?а т?лім берген !

- Батыр жомарт

Халы? ?шін жанын берген !

  

                                                                                  ( М?зафар ?лімбай)

 

Жер м?селесі (д??гелек ?стел).

1. ?рбір азаматты? ?з жері болу керек пе?

2. Барлы? жер сапасына ?арай бірдей ме? Жерді? ба?асы ?андай болу керек?

3. Бас?а мемлекеттен к?шіп келген адам неше жылдан со? жерге ие бол?аны ж?н.

4. Жері бар адам салы? т?леуі ?ажет пе? Жылына ?андай м?лшерде?

5. Жері бар адамды бай адам деп айта аламыз ба?

 

 

?ибрат с?здер

 

Д?ние сырын ба?ты? ба:

Аз с?йле, к?п ты?да.

К?п ты?да?ан к?п то?ыр,

Жолын табар жо?ты? да.

 

Бастады? ба, баста?анды ая?та,

Тындыр?анша ?зі?ді-?зі? тая?та.

 

Ашу – тас?ын, п?лелерді ?аптатар,

А?ыл – б?гет, тас?ынды да то?татар.

 

Жетесіз жеті ?лшесе де жетістірмес.

 

Жем?ор т?пті? т?бінде

кем?ор атанар.

 

?ры ?рымтал т?сты а?диды.

 

Тілі тым ?зын тітіркендірер.

 

Таз ?асы?да отырса,

Тара?ты с?з ?ылма.

 

Аяулыны? б?рі

Баянды бол?ай.

 

                                                       М. ?лімбаев.

 

1-тапсырма. Шума?ты ?ара с?збен, я?ни ?з с?зі?ізбен жазы?ыз.

Бастады? ба, баста?анды ая?та,

Тындыр?анша ?зі?ді-?зі? тая?та.

 

2-тапсырма. ?ибрат с?здерден ?орытынды шы?ары?ыз.

 

3-тапсырма. Сіз келер ?рпа??а ?андай ?ибрат с?з ?алдырар еді?із?

 

4-тапсырма. ?ибрат с?здер ішінен жаман ?асиеттерді шы?арып, д?йекте?із (аргументируйте).

 

 

?ыс?аша т?сіндірме с?здік

 

         Ба? – бір н?рсені а??ару, бай?ау, сезу.

 

         Баянды – орны?ты, т?ра?ты. Баянды болсын – игілікті, ??тты болсын деген ма?ына.

 

?ибрат – ?лгі-?негелік, т?лім-т?рбиелік м?ні бар на?ыл с?з.

 

Жетесіз – санасыз, ойсыз, жігерсіз.

 

Н?р – с?уле, жары?, ш??ыла.

 

П?ле – ?ырсы?, кесел, жала.

 

То?у – ауыспалы ма?ынада: жете т?сініп ??ып алу, ?йрену, ме?геру.

 

         Тындыр – істі ??ыпты, тияна?ты істеу

 

         Тітіркендіру – с?зді? ?серінен денені? дірілдеуі, ?алтырауы.

 

 

 

 

ІІІ. О?у -е?бек аясы  - 5 са?ат

 

1.    Адам ма?сатына ?зін-?зі жетілдіру ар?ылы жетеді.

 

?рмекші, ??мырс?а, ?арлы?аш

 

         Атасы он жасар ?л баласымен далада келе жатып, баласынан с?рады:

-         Анау ?рмекшіні к?ремісі?, не істеп ж?р?

-         К?ремін, ?рмек то?ып ж?р.

-         Анау ??мырс?аны к?ремісі??

-         К?ремін, аузында бір нанны? т?йіршігі бар, ж?гіріп кетіп барады.

-         Жо?ары ?ара, аспанда не к?ренеді?

-         Жо?арыда ?арлы?аш ?шып ж?р, ауызында тістеген ш?бі бар.

Сонда атасы айтты:

-         Олай болса, шыра?ым, ол кішкентай ж?ндіктер са?ан ?неге: ?рмекші маса-шыбын?а т?за? ??рып ж?р, ?стап ал?ан со? ?зіне азы? етпекші, ??мырс?а бала-ша?аларына тама? аулап, бір нанны? т?йіршігін тапса оны ?зі жемей, аузына тістеп, ?уан?аннан ?йіне ж?гіріп барады. ?арлы?аш балапанарына ?я істеуге ш?п жинап ж?р. Ж?мыссыз ж?рген бір жан жо?. Сен де е?бек етуге ?деттен.

(Ы.Алтынсариннен)

 

 

1.     М?тін не жайында?

 

2.     ?рмекші т?за?ты не ?шін ??рады? ?арлы?аш ш?пті не ?шін жинап ж?р? Неліктен ??мырс?а нанны? т?йіршігін тапса да оны ?зі жемейді? ?айда апарады, оны не к?тіп т?р?

 

3.     ?орытынды?а ?андай ма?ал-м?тел лайы? деп ойлайсыз? Неліктен сіз осындай т?жырым?а келді?із?

 

4.     Атаны? с?зі б?гінгі к?ні ?зекті ме? Ж?мыссыз адам отбасын асырай ала ма?

 

5.     ?йі жо? адамны? к?йі ?андай болуы м?мкін? Осы м?селе т??ірегінде ойланып, баспанасыз адам туралы ша?ын эссе жазы?ыздар.

 

 

 

Байлы?, Ба?ыт, А?ыл

 

Ерте заманда  Байлы?, Ба?ыт, А?ыл ?шеуі бас ?осады. Олар ?зара ?ткен-кеткен ??гімелерді айтысады. С?з кезегінде адам баласына тигізетін пайдасы жайында таласып ?алады.

         Алдымен Байлы?  с?з алып:

-  Мені? ар?амда ?ана адам баласыны? т?рт т?лігі сай, ?йі д?ние-м?лікке толы, ішіп-жемі мол болады.Сонды?тан ма?ан те? келер еште?е жо?, - деп кеудесін ?а?ады.

         Сонда Ба?ыт  былай дейді: 

- Мен ба?пын, кімні? басына ?онсам, соны? ата?-дан?ын шы?арамын, мансабын аспан?а к?теремін, а? дегені – ал?ыс, ?ара дегені-?ар?ыс д?кей етемін. ?арсы келген д?шпанды жер етемін.

- О, достарым мен сендерді? таластары?а ?осылмаймын. ?шеуміз те? туды?. Біра? мен бірер ит жейдені сендерден б?рын тоздырдым. Айтыстары? к??іліме ?онбайды. Мен - А?ылмын. Сонды?тан бекер дауры?ып, менменсіп с?йлегенді жа?тырмаймын.

?шеуміз де адам?а ?ажетпіз. К??ілдері?е келсе де айтайын, екеуі? де ма?ан ба?ыныштысы?дар. Адам баласы менсіз ?мір с?ре алмайды. Келіспесе?дер Данышпан?а  ж?гінейік. Т?релігін  сол айтсын, - дейді А?ыл.

 

 ?шеуіні? таласын ты?дап ал?ан Данышпан: ?мірді? ?зі саба?. Байлы? - бір ж?тты?. Ба?ыт – баянсыз. А?ыл бар жерде ?ана Байлы? та, Ба?ыт та, бірлік те, тірлік те т?гел. А?ылмен б?рін ойда?ыдай бас?ару?а болады.

А?ылды? е?бек деген с?йеніші, тіреуі  бар. Оны? алмайтын ?амалы жо?. Сонды?тан а?ылды болып е?бек ете білген адам баласы байлы??а да, ба?ыт?а да кенеліп, м?нді де с?нді ?мір с?ре алады, - деген екен.

 

1-тапсырма. Мысалда не туралы жазыл?ан?

 

2-тапсырма. Б?л ?шеуі Данышпанны? с?зіне келісе ме, жо? па?

Келіседі, ?йткені________________________________________

Келіспейді, себебі _______________________________________

 

3-тапсырма. Егер сіз данышпан болса?ыз, не істер еді?із, ?з пайымы?ызды жазы?ыз.

 

 

 

 

 

?араш-?араш о?и?асы.

 

Ба?ты??лды? есінде сайрап т?р?ан нелер арманды, ?ксікті к?ндер бар. На?ашы дегенді іздеп барып, б?лар жиен боп жетіскен жо?-ты. ?озыба? ауылы деген Б?рген болысында?ы малды-басты жуан ауыл?а екі бірдей малай боп, ?зі ?ой ба?ты, он жасар інісі ?озы?а салынды. Содан, міне, тап былтыр?ы ?ткен к?зге дейін табандат?ан жиырма жыл бойында Ба?ты??л да, Текті??л да ?озыба? ауылыны? кенжесі С?лмен дейтін сот?ар байды? малайы болды. ?ойшыдан ас?анда, ?олы жеткені жыл?ышылы? еді. Он жеті, он сегіз жыл бойында Ба?ты??л С?лменні? мы??а тарта жыл?ысыны? сан ж?зін тудырып, ?сіріп, сан ай?ыр ?йірін ты?нан сал?ызып, ?лденеше к?рі бие, ат-ай?ырын ?артайтып, ?ысы-жазы байды? жыл?ысыны? со?ында болды...

         ?ысы-жазы а?айынды екі жігітті? е?бегі, ер ?айраты кіргізетін кіріс айта ?аларлы? болса да, С?лмен осы екі жігітті талай жылдар, ?зге малайлары т?різдендіріп, а?ы бермей ж?мсап ж?рді. Б?лар к?шпелі ел малайы алатын кесікті, да?дылы «п?лен ?ой, п?лен киімнен» есеп жасап, есесін алуды білген емес...

         Е?бегін жегені бірс?рі. Енді, міне, ?мірін, ?ыршын ?мірін жегенді айтса?шы! Ба?ты??лды? к?з алдынан былтыр?ы бір ?арашаны? дауылды ?арасуы? т?ні ?алы? ?лек т?ніндей аударылып т?сті.

 


1-тапсырма. ?зіндіде ?андай о?и?а баяндалады?

 

2-тапсырма. С?лмен мен Ба?ты??лды? бір-бірінен ?згешелігі неде, ?лде олар бірдей ме?

 

3-тапсырма.  ?азір С?лмен сынды адамдар бар ма? Пікірі?ізді д?йектеп жазы?ыз.

 

 

?ыс?аша т?сіндірме с?здік

 

А?ы. 1. Сі?ірген е?бекке, істеген ж?мыс?а т?ленетін т?лем; е?бек ?теуі. 2. Бір н?рсені? ?айтарымы есесі. 3. Ауыспалы ма?ынасы: парыз, міндет.

 

Жиен ?ыздан ту?ан ер не ?ыз бала.

 

Кіріс  Белгілі бір к?сіптен т?сетін а?шалай я заттай табыс, т?сім.

 

?орлы? – ?лсізге к?штіні? к?рсеткен озбырлы?ы. Ол ?з ?мірінде біраз ?орлы? к?рген екен.

 

         Малай  Бай есігінде ж?ріп, ?ара ж?мысын істейтін, малын ба?атын жалдамалы ?ызметші, жалшы.

 

 

 

 

Адалды?  -  арды? ісі

 

Адам бойында?ы жа?сыны таба білу ?те ?иын, кез келген жа?дайда адамны? кемшілігін к?ру, білу же?іл.

?зі?ді 3 минут  ба?ыла. Осы уа?ытта ?зі?ні? бойы?да?ы ?ш жа?сы ?асиеті?ді тап. Сен мейірімдісі?. Бас?а адамдармен ?арым-?атынасы? к?рделі делік (м??алім, туыстар, достар арасынан). ?андай да бір м?селені шешу ?шін ?зі?ні? ?ш жа?сы ?асиеті?ді ?алай пайдаланатыны?ды жаз. Сені? ойы? кіршіксіз. Сыныптастары?ны? жа?сы ?асиеттерін еске т?сір. Сені? пікірі? олармен ?айшы келетін болса да олар туралы тек жа?сылы? ойла. ?зі?ні? байсалды екені?ді ?мытпа.

 

1-тапсырма. М?тінді м??ият о?ып, берілген тапсырманы орында?ыз.

 

2- тапсырма.

 

?зі?ні? ?андай екені?ізді білу ?шін, ?зі?е сыни к?з?араспен ?ара. Мына с?ра?тар?а жауап бер:

- Мінезі?ні? к?шті жа?тарын ата.

 

- Мінезі?ні? осал жа?тарын к?рсет.

 

- Бас?аларды мен ?алай ?абылдаймын?

 

3-тапсырма. Келесі тапсырманы орындау ?шін " Адалды?  -  арды? ісі" м?тініне с?йен.

Овальная выноска: Адам бойында?ы жа?сыны таба білу ?иын

Овальная выноска: Адам бойында?ы жа?сыны таба білу о?ай

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Т?менде осы мысалды о?ы?ан екі адамны? ойы берілген.

Сен  ?алай ойлайсы?? ?зі?ні? ойы?ды д?лелде.

 

4- тапсырма. ?зі?е мінездеме жаз.

 

 

 

 

 

 

Тіл дамыту?а арнал?ан материал

 

Павлодар ??ірі мен оны? таби?аты

 

Кереку

Кереку Павлодар ?аласыны? ескі аты.  ХІХ-ХХ ?асырларда жергілікті ?аза?тар Павлодар ?аласын осылай ата?ан. Халы? этимологиясы м?ны  ?азіргі Павлодар ?аласына жа?ын орналас?ан т?зды к?лден ХVІІІ ?асырда т?з ?ндірумен айналыс?ан  саудагер Н.Коряковты? есімімен байланыстырады. Б?л болжамды лингвистер ?олдамайды,  себебі «Коряков» с?зінен «Кереку» с?зіне к?шу ?аза? тіліні? с?зжасам ережесіне сай емес.  Бас?а болжамдар бойынша  ?азіргі ?ала т?р?ан жерде  Б?сентиын руыны? ауылы орналас?ан,  олар Ертіс ?зеніні? жа?асында?ы орман а?аштарынан  киіз ?й керегесін жасаумен айналыс?ан. Сол себепті  «кереге» деген с?зді?  с?л ?згертіліп «Кереку» атануы да м?мкін.

 

1-тапсырма. М?тіннен сен жа?а ма?л?мат алды? ба? Алса?, ?андай?

 

2-тапсырма. Кереку деген  с?збен ?р септікте 4-5 с?йлем ??растыр.

 

3-тапсырма. «Мені? ?лкем» деген та?ырып?а 9-11 с?йлемнен т?ратын м?тін дайында. М?тінді ?зініз білетін ?ле? шума?тарымен ая?та.

 

Павлодар облысы

 

1938 жылы 15 ?а?тарда КСРО Жо?ар?ы Ке?есі Президиумыны? Жарлы?ымен Павлодар облысы ??рылды. Орталы?ы Павлодар ?аласы. Облыс Еуразия ??рлы?ында, ?аза?станны? солт?стік шы?ысында орналас?ан. Оны? шекараларыны? жалпы ?зынды?ы 2100 км. ??райды. Ол 127,5 мы? км. жерді алып жатыр. Шы?ысында айма? Алтай ?лкесімен, солт?стігінде Ресей Федарациясыны? Омбы облысымен,  ал солт?стік-шы?ысында – Новосибирск облысымен шектеседі. О?т?стігінде облыс  ?аза?стан Республикасыны? Шы?ыс ?аза?стан ж?не ?ара?анды, ал батысында А?мола ж?не Шы?ыс ?аза?стан облыстарымен к?ршілес жатыр. Облыс хал?ыны? саны 750 мы??а жуы?. Олар 70-тен астам ?лтты? ?кілдері. Облысты? ?кімшілік орталы?ы – Павлодар ?аласы. ?кімшілік аума?ты? ??рылым?а 3 ?ала /Павлодар, Екібаст?з, А?су/, 7 кент, 10 ауылды? аудан, 172 ауылды? округ ж?не 509 ауыл кіреді. ?ала хал?ыны? ?лес салма?ы 64 % -ды ??райды.

  Облыс тарихы ел тарихымен ты?ыз байланысты. Ол  отызыншы жылдарды? со?ында?ы репрессияны да,  со?ысты? ауыртпашылы?ын да бастан кешірді. 46 мы? павлодарлы? ?лы Отан со?ысына ?атысты. 22 павлодарлы? Ке?ес Ода?ыны? Батыры ата?ын алды.

Павлодар облысы ?аза?станны? ірі ?нерк?сіптік айма?ы. Ол  металл бал?ыту, к?мір ?ндіру, энергетика, м?най-химия, машина жасау салаларымен елімізді? экономикасын дамытуда. Павлодар облысында ауыл шаруашылы?ы ?ндірісінен мал шараушылы?ы жа?сы дамы?ан. Сондай-а?, асты?, к?к?ніс, картоп ?ндіруден де жа?сы к?рсеткіштерге жетіп келеді.

                                 

?орша?ан ортаны ?ор?ау – парызымыз!

 

Баянауылды? ?сем таби?аты

 

?аза?станны? інжу-маржаны Баянауыл «д?улетті де ба?ытты тау» дегенді білдіреді. Б?л ?ажап пішінді гранит жартастар, ?лкенді-кішілі тылсым ??гірлер, балы?ы мол таулы к?лдер, са?ырау??ла? пен жидекке толы ?ара?ай ормандар, м?лдір таза б?ла?тар шо?ырлан?ан жер. Баянауылды? с?лу жерлерін таби?атты? ?зі демалыс пен туризмге арнап жаса?андай. Ж?здеген жылдар бойы халы? Баянауылды? ?ажайып таби?атын мада?тап, оны шипалы жер деп жыр?а ?осады. Оны? к?лдеріні? жа?асында балалар?а арнал?ан демалыс лагерьлері, демалыс ?йлері мен пансионаттар орналас?ан.

Таби?ат ?иялыны? шексіздігіне осы жерде ерекше т?нті боласыз. Баянауыл тауларында ?андай ?ана тас м?сіндерді кездестірмейсіз! Тау б?ктерлерін орман-то?ай жап?ан. Ал к?птеген а?аштар, б?талар мен ?сімдіктер, жануарлар ?леміні? кейбір ?кілдерін тек осы жерден ?ана кездестіресіз.

Баянауыл к?лдері  Жасыбай, Сабындык?л, Торай?ыр ертегідей с?лу. Та?ерте?гілік айнадай айдын к?л бетінен  айбынды таулар мен а?ша б?лттарды? бейнесін ай?ын к?ресіз. К?лдер мен олар?а ??ятын б?ла?тарды? суы таза, м?лдір. Сонымен ?атар б?ла? сулары шипалы? ?асиеттерімен де  облыстан тыс жерлерге  танымал.

 

 

 

Мойылды шипажайы

 

Мойылды шипажайы Мойылды т?зды к?ліні? жа?асында Павлодар станциясынан 15 ша?ырым жерде орналас?ан. Шипажай ретінде 1922 жылдан бері ж?мыс істеп келеді. М?нда ж?йке ауруларын,  с?йек-буын сыр?аттарын, та?ы бас?а да ауру т?рлерін емдейтін 560 орынды? /?ыста 360 орынды?/ санаторий бар. Жазда жас?спірімдер ?шін 60 орынды? б?лімше ж?мыс істейді. Шипажайда батпа?пен, минералды ?айнармен емдейді. Батпа? ?оры 150 мы? тонна. Мойылды  шипажайы аума?ында б?р?ылау ар?ылы 700 метр тере?діктен ішуге ж?не емдеуге жарамды су алынады. 1975 жыл?а дейін шипажай  жаз?ы маусымында ?ана ж?мыс істесе, ?азір жыл бойы емделушілерді ?абылдайды.

 

 

Ба?ылау тапсырмалары

 

1.     М?тінді ма?ыналы? б?ліктерге б?лі?із.

2.     М?тінде сіз ?шін жа?а а?парат бар ма?

3.     «Мойылды шипажайы»  м?тініне жарнама жазы?ыз.

4.     ?з ту?ан жері?ізді? экологиясы  туралы ша?ын хабарлама жаса?ыз.

 

 

 

Сарыар?а жазы?ы

 

Облыс айма?ыны? басым б?лігін ?аза?тар ежелден Сарыар?а деп ата?ан далалы жазы? алып жатыр. Ол шын м?нінде ?з ?ойнауына орасан зор байлы? жасыр?ан. Павлодар облысы ?аза?стан Республикасыны? минералды шикізат кешенінде жетекші орындарды? біріне ие. Оны? аума?ында республика к?міріні? балансты? ?орыны? ?штен бір б?лігінен астамы, алтынны? 9,4 %-ы, мысты? 3,7 %-ы, молибденні? 2,3% -ы, флюсті ?ктасты? 30,8% -ы, ?алыпта?ыш ??мдарды? 32,5%-ы, мырыш пен бас?а да пайдалы ?азбалар шо?ырлан?ан. Айма?ты? аума?ында барлан?ан 115 ?атты пайдалы ?азба  кен орныны? ішінде 48-і  іске пайдаланылуда. Мамандарды? есебі бойынша тек ?атты  пайдалы ?азбаларды? ?зіні? ?ана балансты? ?орларыны? жалпы ??ны 460 млдр. А?Ш долларына ба?аланады.

 

?оры?тар неге керек?

 

?ндірісі дамы?ан елдерде кейбір жан-жануарлар мен ?сімдіктер д?ниесі ?зіні? ал?аш?ы таби?и тіршілігінен айырылып ?алуы м?мкін. Олар азайып, жылдар ?ткен сайын м?лдем ??рып кету ?ауіпі туады. ??стар сайрап, к?белектер ?шып, г?лдер г?лдеп т?руы ?шін біздер ?з Отанымызды? таби?атын жан-жа?ты ?ор?ау?а тиіспіз.

Сонымен, ?зімізді ?орша?ан таби?и ортаны, таби?атты аялай, ??рметтей, тани білейік. ?оры?тар?а бар?анда е? ?уелі ешбір а??а, жануар?а тиіспеу, г?лдер мен ?сімдіктерді ж?лмау, таптамау керек.

Таби?атты ар-?жданы таза, саналы адамдар ?ана ?ор?ай алма?.

 Елімізде таби?ат байлы?ын: ормандар мен ?сімдіктерді, жануарлар мен а?-??старды ?ор?ап, са?тайтын ?оры?тар к?п.

 

1.  ?ндірісі дамы?ан елдерде кейбір жан-жануарлар мен ?сімдіктер д?ниесі ?зіні? ал?аш?ы таби?и тіршілігінен айырылып ?алуы м?мкін. Сіздер осы пікірмен келісесіздер ме? ?з жауаптары?ызды негіздеу ?шін м?тінді ж?не а?парат к?здерін ?олданы?ыздар.

 

2. Таби?атты саналы адамдар ?ана ?ор?ай алма?. Неліктен? Пікірлері?ізді на?ты фактілер негізінде д?лелде?іздер.

 

 

 

?оры? – сирек кездесетін а?дар мен жануарларды, ?р алуан ??нды ?сімдіктерді ?ор?ап ?сіретін айма?.

 

?ыр – созылып жат?ан биік жер, жал.

 

?ырат – биіктеу, д??ес жер.

 

 

 

 

Ашы? ??ндызш?п (Прострел раскрытый)

 

 

?аза?станда «Ашы? ??ндызш?пті?» алты т?рі кездеседі. ??ндызш?п ?сіп т?р?ан кезде де, г?лдегенде де, жеміс берген кезінде де ерекше к?зге т?седі. ?сіресе, жібектей ж?мса? иілген к?йінде ?ал?ып т?р?ан т?різді болып к?рінеді. Осы?ан байланысты халы? арасында «сон трава» атауына ие бол?ан.

Емдік ?асиеті:

Жапыра?ынан алын?ан шырынмен к?йікті емдейді, тамырдан кесіп алын?ан б?лігін т?рлі ісіктерді емдеуде пайдаланылады. ?сімдікті? т?нбасы туберкулез, ж?тел, бронх ?абынуын емдеу ?шін ?олданылады. С?ндік ма?сатта негізінен таста?ты ба?тарды безендіру ?шін ?олайлы.

 

1-тапсырма. С?ра?тар?а ойланып жауап бері?іздер.

А.  ?те ?демі г?лді к?рді?із, ол г?л сізге ?атты ?нады. Сіз не істейсіз?

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

 

Б. Саяхат со?ында бірнеше боса?ан ыдыстар ?алып ?ойды. Сізді? ?рекеті?із.

_________________________________________________________________

_________________________________________________________________

 

2-тапсырма. Павлодар ??ірінде ?сетін емдік ?асиеті бар ?сімдіктерді білесіз бе? А?парат к?здерінен жергілікті ?сімдіктер туралы м?лімет жина?та?ыздар.

 

3-тапсырма. Бізді? ??ірде ?сетін бір ?сімдік жайлы материал дайында?ыз.

        

         Саба? – ?сімдікті? жер бетінен созыл?ан, б?та? ?сетін негізгі б?лігі.

 

Хош иіс – а??ы?ан ж?пар иіс.

 

Шипа – ауру-сыр?ауды сауы?тыру?а себеп болатын ем, дауа.

 

Шырын – ?сімдікті? бойында?ы, оны? жемісіндегі (??нарлы) н?р.

К?дімгі ш??кіш

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мамыр — шілде айларында г?лдеп, тамыз — ?ырк?йекте жеміс салады.

Жемісі — ?ызыл т?сті с?йекше. Биіктігі 1,5 — 4 метрге жетеді.

 

Емдік ?асиеті:

Д?рілік ма?сат?а ?сімдікті? ?абы?ын, жемісін, г?лін жинайды.

??рамында - вибурнин глюкозиді, валериан, илік заттар, шайыр ж?не органикалы? ?ыш?ылдар, ал жемісінде ?ант, илік заттар бар. Олар халы? медицинасында ке?інен ?олданылады:

?абы?ынан алын?ан т?нба ?ан то?тады, ?ан тамырларын тарылтады, ж?йкені тыныштандырады. Жемісі ж?рекке ?сер етеді, несеп айдайды, ?т ж?ргізеді, ?абынудан ?ор?айды ж?не жараларды жазады.

?ыс?ы ?атты аязда т?сіп ?ал?ан жемісі жеуге жарамды болады.

 

1-тапсырма. М?тіннен сіз жа?а ма?л?мат алды?ыз ба? Алса?ыз, ?андай?

 

2-тапсырма. «Органикалы? ?ыш?ылдар» дегенді ?алай т?сінесіз?

 

3-тапсырма. Мен т?нбаны пайдаланамын, ?йткені ......... (ойды ?рбіті?із).

 

____________________________________________________________________

 

____________________________________________________________________

 

____________________________________________________________________

 

____________________________________________________________________

 

 

4-тапсырма. «?лкемні? таби?аты» деген та?ырып?а 9-11 с?йлемнен т?ратын м?тін дайында?ыз.


Павлодар ??іріні? ?ндіріс оша?тары

 

К?мір кеніштері

 

К?мір ?ндіру «Солт?стік» ж?не «Богатырь» кеніштерінде ашы? ?діспен ж?ргізіледі. Компанияны? жыл сайын?ы к?мір ?ндіру к?лемі 30-35 млн. тонна к?мірді ??райды, оны? ішінде 60%-дан астамы  Ресейді? электр станцияларыны? ?лесіне тиеді. Кеніштерді техникалы? жа?ынан ?айта жара?тандыру мен тауарлы? к?мірді? т?тынушылы? ?асиеттерін жа?сарту бойынша 2016 жыл?а дейінгі кешенді ба?дарламалар мен ресейлік нары?ты са?тап ?алуды, к?сіпорындар?а ішкі нары?та ?олдау к?рсетуді, шы?ынды азайтуды, сапаны жа?сарту мен ?леуметтік м?селелерді шешуді к?здейтін «Екібаст?з к?мірі» ба?дарламасы ?зірленді.

Екібаст?зда?ы «Восточный» кеніші – к?мірді ашы? ?діспен ?ндіру ж?ніндегі бірегей тау-кен к?сіпорыны, б?л ?діске аршу мен ?азып шы?ару ж?мыстары, к?мірді жер бетіндегі кешенде ?айта ??деу, теміржол к?лігіне тиеу, маршрут ?алыптастыру кіреді. Жыл сайын?ы к?мір ?ндіру к?лемі – 20 млн. тонна?а дейін.

 

                                         Алюминий алыбы

 

Павлодар алюминий зауыты /ПАЗ/ – алюминий ?нерк?сібіні? т???ышы ж?не республиканы? жетекші т?сті металлургия к?сіпорындарыны? бірі. ПАЗ ?ызыл Октябрь ж?не Тор?ай боксит кеніш бас?армаларымен, Керегетас ?ктас кенішімен, сондай-а? Павлодар ?аласыны? ТЭЦ-1 орталы?ымен ?атар «?аза?стан алюминийі» АА? ??рамына кіреді. Б?л к?сіпорындар бірт?тас технологиялы? кешенді ??райды, б?л минералды? шикізатты экономикалы? жа?ынан мейілінше тиімді ?ндіруге ж?не ?айта ??деуге м?мкіндік береді.

 

 /??гімені жал?астыру барысында алюминийден алынатын ?німдер туралы айтып, болаша?та осы металдан жасалатын б?йымдар туралы болжам жасау?а болады/.

 

 

Павлодар м?най ??деу зауыты

Павлодар м?най ??деу зауыты 1978 жылы ал?аш?ы ?німін берген болатын. Зауыт шы?аратын ?нім т?рлері – мазут, бензин, дизельдік отын, с?йытыл?ан газдар. Зауытты?  ?уаты – жылына  7,5 млн. тонна шикі м?най. К?сіпорын ?азіргі заман?ы жабды?пен жара?тал?ан, м?нда мазутты тере?дете ?айта ??деу ж?ніндегі аса к?рделі технологиялы? кешен ??растырыл?ан. Жа?а технологияларды пайдалану экологиялы? жа?ынан таза, ?ор?асынсыз бензин мен ??рамында к?кірті аз дизельді отын ?ндіруді ?амтамасыз етуге м?мкіндік береді. Сонымен ?атар, зауыт керосин, пешке жа?атын отын шы?арады.

 

 

Майк?бен к?мірі

 

Майк?бен ?о?ыр к?мір кеніші Екібаст?з ?аласыны?  о?т?стік шы?ысында 55 ша?ырым жерде орналас?ан. Ол Ш?птік?л, Талдык?л ж?не Сарык?л кен орындарын біріктіреді. М?нда?ы к?мір ?оры 9,1 млрд. тонна. К?мір ?абаттарыны? ?алы?ды?ы кейбір жерлерде 100 м. дейін жетеді. К?мір  к?мір алабы 1200 км. жерді алып жатыр. Майк?бен к?мірін Павлодар ЖЭС, жеке сектор т?р?ындары пайдаланады Сондай-а? Ресейге, ?ыр?ызстан?а, ?збекстан?а, Белоруссия?а ж?нелтіледі. ?о?ыр к?мір химия ?нерк?сібінде шикізат т?рінде пайдаланылады. ??деу ар?ылы одан ауыл шаруашылы?ына ?ажетті ты?айт?ыш алынады. Ш?птык?л кен ?ыртысыны? ?сті?гі б?лігі Семей цемент зауыты ?шін цемент шы?аруда таптырмайтын шикізат болып отыр.

 

 

1.Тас к?мір мен ?о?ыр к?мірді? кен орындары ?айда орналас?ан?

2. Мыс рудасы Павлодар ??іріні? ?ай жерінде табыл?ан?

3. Флюсті ?ктас ?ай жерде ?ндіріледі ж?не оны не ?шін пайдаланады?

4. ?алыпта?ыш ??м ?ай жерден табыл?ан?

5. ?рлеу материалдарынан не ?ндіріледі?

 

                            Ба?ылау тапсырмалары

 

1. ??ірді? Сарыар?а деп аталу себебін географиялы? т?р?ыдан т?сіндір.

2. Павлодар ??ірінде ?ндірілетін пайдалы ?азбалардан алынатын ?нім т?рлерін жаз.

 

 Пайдалы ?азбалар

         Алынатын ?нім т?рлері

алюминий шикізаты

 

алтын

 

ферро?орытпалар

 

мыс

 

молибден

 

?алыпта?ыш ??мдар

 

мырыш

 

к?мір

 

??делген м?най

 

т?з

 

 

3. «Жа?а технологияларды пайдалану экологиялы? жа?ынан таза, ?ор?асынсыз бензин мен ??рамында к?кірті аз дизельді отын ?ндіруді ?амтамасыз етуге м?мкіндік береді» деген фраза бойынша ой ?рбіт.

 

 

 

Пайданыл?ан ?дебиеттер:

 

1.     ??рман?алиева С. ?аза? тілін тере?детіп о?ыту. Алматы, 1995 –11-бет.

2.     Д?улетбекова Ж., Арын Е., Махамбетова Г. ?аза? тілін тере?детіп о?ыту ба?дарламасы. Алматы: «Жеті жар?ы», 2003. – 3-бет.

3.     Оразбаева Ф.Ш., т.б. О?ыту ?аза? тілді емес жалпы білім беретін мектепті? 5-9 сыныптарына арнал?ан «?аза? тілі» о?у ба?дарламасы. Негізгі ж?не орта де?гей. - Астана, 2010

4.     ?араев Ж.А., Н?рахметов Н.Н., т.б. О?улы?тар, о?у-?дістемелік кешенні? ??рамы мен о?у ба?дарламаларын ?зірлеуге ж?не сараптау?а ?ойылатын дидактикалы? талаптар. Алматы, 1998-11-бет.

5.     Бейсенбаев З., т.б. Диктанттар жина?ы. –Алматы «Рауан», 1998.

6.     Атабаева М.С. Диктанттар мен мазм?ндамалар жина?ы. – Алматы: «Білім»,  2000. –41-бет.

7.     Рахметова С., ?бдік?рімова Т., Жаман??лова П, ?ріпова Г. Ана тілі. Мазм?ндамалар жина?ы. – Алматы: «Атам?ра», 1999. – 34-бет.